هوش مصنوعی مولد در آموزش عالی: میانجی‌گری یادگیری برای توسعه سواد دیجیتال و تحلیلی

Generative Artificial Intelligence in Higher Education: Mediating Learning for Literacy Development
 

۱. زمینه و ضرورت پژوهش
هوش مصنوعی مولد (Generative AI) مثل ChatGPT در چند سال اخیر به سرعت وارد دانشگاه‌ها شده است. بسیاری از اساتید و دانشجویان هنوز درک روشنی ندارند که چگونه این ابزارها را در فرآیند یادگیری بگنجانند به‌طوری که مفید باشند و آسیب آموزشی نزنند.

۲. سؤالات پژوهش
پژوهشگران این سوالات را مطرح کرده‌اند: «چگونه ابزارهای مولد می‌توانند نقش واسطه در یادگیری ایفا کنند؟»، «چطور می‌توان سواد AI را در دانشجویان تقویت کرد؟»، و «چه چالش‌هایی در ادغام این ابزارها در آموزش دانشگاهی وجود دارد؟»

۳. نظریه روش‌محور
مبنای نظری مقاله، نظریه «یادگیری واسطه‌ای فناوری‌مدار» (TML) است که می‌گوید ابزارهای فناوری می‌توانند به‌عنوان میانجی در فرآیند یادگیری عمل کنند و تعامل بین دانشجو و محتوا را شکل دهند.

۴. روش مطالعه موردی
محققان در چند دوره در دانشگاه، ابزار AI مولد را جزء تکالیف کردند و تعاملات دانشجویان با آن را تحلیل کردند — پرسش‌ها، پاسخ‌ها، بازخوردها و رفتارهای مشارکتی.

۵. نقش AI به عنوان واسطه یادگیری
وقتی دانشجو سوال می‌کند، AI پاسخ می‌دهد، سپس دانشجو آن پاسخ را نقد می‌کند، بازنویسی می‌کند یا با همکلاسی بررسی می‌کند — این فرآیند واسطه‌ای است که تعامل دانشجو با محتوا را فعال‌تر می‌کند.

۶. تقویت سواد AI (AI Literacy)
یکی از یافته‌ها این است که استفاده از AI در کلاس اگر با آموزش جانبی همراه باشد، می‌تواند سواد AI را در دانشجویان ارتقا دهد: یعنی دانشجو بداند AI چگونه کار می‌کند، چه محدودیت‌هایی دارد، چه سوگیری‌هایی ممکن است داشته باشد و چگونه از نتایج آن انتقادی استفاده کند.

۷. تقویت یادگیری مشارکتی و تعاملی
ابزار مولد وقتی در تکالیف گروهی به کار رود، می‌تواند بحث‌های دانشجویی را تحریک کند: مثلاً دانشجویان پاسخ تولیدشده را مقایسه کرده، نقاط قوت و ضعف آن را بحث می‌کنند، و در نتیجه تعامل بین یادگیرندگان بیشتر می‌شود.

۸. چالش‌های فنی و آموزشی
پاسخ‌های AI همیشه دقیق یا کامل نیستند. سوگیری‌ها و خطاهای مدل می‌توانند مفاهیم را نادرست منتقل کنند. همچنین بسیاری از اساتید و دانشجویان دانش کافی برای استفاده بهینه از این ابزارها ندارند.

۹. ملاحظات نهادی و راهبردی
برای ادغام مؤثر AI در دانشگاه، نیاز است سیاست‌ها، راهنمایی‌ها، آموزش مداوم برای اساتید و زیرساخت‌های فنی مناسب مهیا شود. نباید AI صرفاً به عنوان یک ابزار الحاقی دیده شود، بلکه باید در طراحی دوره و فلسفه آموزش جای گیرد.

۱۰. نتیجه‌گیری و چشم‌انداز آینده
ابزارهای مولد پتانسیل دارند که یادگیری را پویاتر کنند و دانشجویان را فعال‌تر در فرآیند یادگیری مشارکت دهند. اما موفقیت کار به طراحی هوشمند، پشتیبانی نهادی و توجه به محدودیت‌ها بستگی دارد. آینده آموزش عالی در تعامل سالم با AI است، نه مقاومت مطلق یا پذیرش بی‌قید.

عنوان: Generative Artificial Intelligence in Higher Education: Mediating Learning for Literacy Development
نویسندگان: S. Honigsberg, L. Watkowski, A. Drechsler
سال انتشار: ۲۰۲۵
مجله / منبع: Communications of the Association for Information Systems, Vol. 56
DOI: 10.17705/1CAIS.05640